Leeslijst Bali (en Java)

Van bibliothecarissen wordt altijd gedacht dat ze heel veel boeken lezen en er daarom zoveel over weten. Dat is een groot misverstand. Een goede bibliothecaris analyseert de vraag, zoekt snel en efficiënt en gidst zo de klant (“gebruiker” in vakjargon) naar de gewenste informatie. Ik kan het weten, want ik zit zelf in het bibliotheekvak. En als ik twee romans per jaar las dan was het veel.

Nu, zo kort na Indonesië, is het wel anders en lees ik soms vier boeken tegelijk. Ik zie het maar als posttraumatische verwerking (waarbij ik met het trauma de terugkeer in Nederland bedoel). Onderstaande lijst is een geheugensteuntje voor mezelf en betekent misschien ook nog iets voor mijn toevallige lezer.

The art and culture of Bali / Urs Ramseyer. – Basel: Museum der Kulturen, cop. 2002. – ISBN 3796518869
Een standaardwerk waarvan ik alleen de vele prachtige illustraties nauwlettend heb bestudeerd. De teksten vond ik iets te droog-wetenschappelijk van aard.

Bali, een gecreëerd paradijs / Adrian Vickers. – Nieuwegein: Signature, 1997. – ISBN 9056720031
Diepgravend boek over de beeldvorming over Bali door de eeuwen heen en de wording van de Balinese cultuur. Geeft geen pasklaar antwoord op wat het ware Bali is.

Balinees Hindoeïsme : de godsdienst op het eiland Bali in Indonesië / Freek L. Bakker. – Kampen: Kok, 2001. – ISBN 9043504343
Een serieus en compact boekje over deze eilandreligie, geschikt als inleiding op dit onderwerp. Bevat bruikbare literatuurverwijzingen en een verklarende woordenlijst.

Indonesië : archipel op drift / Wilma Kieskamp e.a. – Amsterdam: Muntinga, 2000
Bundeling van artikelen uit Trouw over de recente politieke geschiedenis. Leest als het dagelijks nieuws in de krant, dus je wordt er niet vrolijk van.

Offerings: the ritual art of Bali / written by Francine Brinkgreve ;  photographed by David Stuart-Fox. – Singapore: Select books, cop. 1992. – ISBN 9810032625
Fraai fotoboek over de kunst van de vele soorten offers op Bali. De begeleidende tekst verheldert iets over de cultuurhistorische achtergronden. 

Tales from a charmed life: a Balinese painter reminisces / Hildred Geertz and Ida Bagus Madé Togog. – Honolulu: University of Hawaii Press, cop. 2005. – ISBN 0824828224
Vanuit de herinneringen van Togog over zijn jeugd, familiezaken, het uitvoeren van rituelen en het maken van schilderijen kom je veel te weten over hoe het dagelijks leven op Bali er aan toe kon gaan in het eerste driekwart van de 20e eeuw. Bevat o.a. een bibliografie en een beperkte woordenlijst van de Balinese taal.

Vertellingen over een betoverd leven

Dit weekend voltooide ik de lezing van een boek over een schilder uit de Batuan-stijlgroep op Bali. De antropologe Hildred Geertz schreef aan de hand van interviews met Ida Bagus Madé Togog een diepgravend boek over zijn jeugd, familieleven, zijn rituele praktijken en zijn schilderkunst. Een gemiddelde monografie over een kunstenaar focust vrij snel op de werken waarmee de persoon zich een plaats heeft verworven in de kunstgeschiedenis. Hildred Geertz beschrijft al die andere facetten van zijn leven en cultuur die er onlosmakelijk mee verbonden zijn en behandelt het kunstenaarschap van Togog pas in het zesde en laatste hoofdstuk.

Behalve dat dit dus geen typerende kunstmonografie is, is het ook geen historische verhandeling over Bali in de woelige jaren van de 20e eeuw, zoals ik elders op internet las. De actualiteit (het kolonialisme, de Japanse bezetting en de verzelfstandiging van Indonesië) speelt slechts een figurantenrol in de beleving van Togog, die toch vooral op zijn innerlijke (spirituele) ontwikkeling gericht is. Zo is het contact met de kunstenaars Walter Spies en Rudolf Bonnet een belangrijke aanzet voor zijn kunstzinnige ontwikkeling, maar wordt bijna terloops vermeld hoe slecht het met deze heren afloopt in de Tweede Wereldoorlog.

Hildred Geertz heeft zich nauwkeurig gehouden aan de letterlijke interviewteksten met Togog, waarbij ze o.a. voor het probleem stond hoe te vertalen van het Balinees met zijn meerdere registers (in het taalgebruik wordt de hiërarchische verhouding uitgedrukt) naar het eendimensionale Engels. Door al haar zorg zijn de verhalen van Togog levendig gebleven en zit je bijna in het hoofd van een Balinese (levens)kunstenaar en een Brahmaan (“Ida Bagus”). Daardoor leer je veel over de eenvoud van het dagelijks leven en de complexiteit van de religie en haar rituelen.

Het boek bevat een aantal mooie allegorieën over arm en rijk, maar ik wil die over vriendschap niet voor mezelf bewaren. Togog krijgt les van een Brahmaanse priester:

Het eerste vorm van vriendschap is gebaseerd op het geven van eten: “Kom en bezoek me en ik geef je wat te eten!”. En de vriend zal terugkomen om weer eten te krijgen. Dat is de laagste (nista) soort vriendschap. De tweede vorm van vriendschap is de vorm die gebaseerd is op geld: “Heb je wat geld voor mij?” “Ja, hier is wat!” En dan in de toekomst zal de andere persoon je wat geld geven. Dat is de middelste soort vriendschap (madya). Maar de beste (utama) vorm van vriendschap  is die die gebaseerd is op leren. Dat is wat er gezegd wordt in onze religie (agama). Leren verdwijnt niet, zoals eten. Morgen is je eten weg, maar het gesprek blijft.